Kimi bitkiler gösterişli çiçekleriyle dikkat çeker, kimileri keskin kokusuyla akılda kalır. Ama bazıları vardır ki, toprağa sessizce tutunur, gözlerden uzak büyür, şifa olur da kimse bilmez.

Doğada bazı bitkiler vardır ki, sadece görünüşleriyle değil, taşıdıkları derin sırlarla da insanı büyüler. Her bir yaprağında, sıcak iklimlerin neşesini ve zarafetini gizler. İnce dallarında savrulan narin çiçekleri, rüzgarla fısıldaşır, zamanı unutulmuş bir adanın sahillerine çağırır insanı. Hibiskusun zarif varlığı, kısa ömrüne rağmen sonsuz bir güzellik vaadeder; her bakışta bir anlığına zamanı durdurur.

Zaman zaman beden yorulur, sindirim zorlanır, zihin bulanır. Modern yaşamın karmaşasında, şifayı unutur insan. İşte böyle bir anda, doğanın sessiz ama etkili cevabı çıkar karşımıza: Semizotu.

Doğanın kendine has dili vardır; bazen bir kuşun ötüşünde, bazen de rüzgarla savrulan bir ağacın yaprağında gizlenir.

Dün çok sevdiğim bir ziraat mühendisi arkadaşım, Isparta’nın Andık Deresi çevresinde geçen ve geven otunu merkezine alan etkileyici bir hikâyeyi benimle paylaştı. Hikâyenin adı “Kanlıköz Çağlayanı”ydı… Bu anlatı, sadece bir aşkı değil, aynı zamanda doğanın insanla kurduğu kadim bağı da gözler önüne seriyordu. Hikâyede, farklı inançlardan gençlerin geven otu toplamak için bir araya gelişi, doğanın birleştirici gücünü bir kez daha hatırlattı bana. Geven otunun hem fiziksel hem de sembolik anlamda nasıl bir şifa kaynağı olduğunu düşündüm ve bu yazıyı kaleme alma isteği doğdu içimde.

Yüksek dağların serin ve el değmemiş yamaçlarında sessizce filizlenen uşkun bitkisi, doğanın sunduğu en kıymetli şifa kaynaklarından biridir. Halk arasında “doğal ilaç” olarak anılan bu bitki, yüzyıllardır hem besin hem de tedavi amacıyla kullanılmaktadır.

Onu ilk gördüğünüzde eğilip almazsınız. Kimi zaman ayakkabınıza dolaşır, kimi zaman bir duvar dibinden boy verir. Ama çobanın bir tanesi zamanında eğilmiş, toplamış, torbasına koymuş ki adı oradan kalmış: Çobançantası. Sessiz bir bitki, ama her derde hızlı koşan bir habercidir o.

Anadolu insanı bilir; dağdan gelen rüzgâr serindir, bitkisi de şifalıdır. İşte o dağların sessiz sakin kahramanı: Çakşır. Ne meyvesi var ne çiçeğiyle övünür ama toprağın derinliklerinden öyle bir kuvvet çeker ki, anlatmakla bitmez. Çakşır, yüzyıllardır özellikle erkek gücünün simgesi olarak anılsa da, içinde gizli hazine gibi maddelerle hem erkek hem kadın için adeta doğanın eczanesidir.

Kimse fark etmez onu yol kenarında. Ne rengi çığlık atar, ne kokusu kendini öne çıkarır. Ama başın ağrıdığı, göz karardığı, sinirler gerildiği zaman… İşte orada, gökte değil yerde bir çare belirir: Gökbaş otu. Bilim onu Tanacetum parthenium diye bilir. Halk arasında bazen başotu, kimi yerde de migren çiçeği diye anılır. Ama biz ona “Gökbaş” diyelim. Çünkü rengi göğe çalar, faydası başa varır.

Haziran kapıyı çaldığında, tezgâhlar birden kırmızının en canlı tonuna bürünür. Bu, doğanın bize fısıldadığı bir haberdir: Kiraz zamanı gelmiştir. Küçük bir çocuk gibi sevinir insan; sabah kahvaltısında birkaç taneyle güne başlar, akşam yemeğinden sonra avuç avuç yer, tatlı bir neşe gibi dağılır damağına. Ama bizler çoğu zaman sadece meyvesine talibizdir. Sapını çöpe atar, çekirdeğini önemsemeyiz. Oysa kiraz sadece etli, tatlı meyvesinden ibaret değildir; sapı, çekirdeği ve içinde sakladığı doğal mucizeleriyle bir bütündür. Her parçası, doğanın özenle yazdığı bir şifa şiiridir.

Reyhan denince çoğumuzun zihninde önce o baş döndüren kokusu belirir; ardından mor ile yeşil arasında salınan zarif yaprakları gelir gözümüzün önüne. Sofralarımıza salataların süsü, yoğurdun ferahlatıcısı ya da sıcak yaz günlerinde serinleten şerbetlerin sırrı olarak girer. Ama reyhan sadece damakları okşayan bir lezzet ya da burunlara dolan hoş bir koku değildir. O, doğanın insana sunduğu zarif ama güçlü bir armağandır.

Değerli okuyucularım, Kurban Bayramınızı yürekten kutluyorum. Bayram sofralarının baş tacı olan et yemekleri, protein açısından zengindir; ancak lif yönünden yetersizdir. Bu da sindirim sistemi üzerinde bazı yükler oluşturur. Mideyi rahatlatmak, bağırsakları düzenli çalıştırmak ve hazımsızlığı önlemek için öğünlere sebze, meyve ve tam tahıllar gibi lifli gıdalar eklemek gerekir. İşte tam bu noktada, mevsimin taze hediyesi olan erik, sofralara sadece serinlik değil, denge de getirir.

Değerli okuyucularım, Kurban Bayramınızı yürekten kutluyorum. Bayram sofraları bereketlidir, ama etin fazlası sindirimi zorlar. Özellikle kırmızı et lif bakımından zayıf olduğu için, mide şişkinliği, hazımsızlık ve sıkça rastlanan kabızlık gibi sorunlara yol açabilir. İşte tam bu noktada doğanın sade ama etkili bir armağanı devreye girer.

Yazın gelişiyle birlikte sofralarda taht kuran meyvelerden biri de hiç kuşkusuz karpuzdur. Kavurucu sıcakların ortasında bir dilim karpuz, sadece ferahlatıcı tadıyla değil, aynı zamanda su deposu yapısıyla da vücudu serinletir, canlandırır. Kimi zaman peynirle bir tabakta, kimi zaman yalnız başına buz gibi bir dilimde karşımıza çıkar. Çocukluk anılarına karışan karpuzlu yaz akşamları, pikniklerin, balkon sohbetlerinin ve aile sofralarının değişmez hatırasıdır. Ama karpuz sadece serinletmez; doğanın cömertçe sunduğu bu meyve aynı zamanda sağlığımıza da katkı sunar.

Yaz mevsiminin olgun güneşinde iyice tatlanan, kokusuyla uzaklardan bile kendini belli eden kavun, sofraların hem tatlısı hem de şifa kaynağıdır. Serinletici etkisiyle sıcak günlerde ferahlık sunarken, içerdiği vitamin ve minerallerle adeta vücudun denge taşı gibi görev yapar. Kimi zaman dilimlenip sade şekilde, kimi zaman da dondurma eşliğinde sunulan kavun, sadece damağa değil, bedene de iyi gelir. Yaz akşamlarında bahçede yenilen bir dilim kavun, hem nostalji hem de sağlığın ta kendisidir. Doğanın vücuda sunduğu dengeli bir destek, içten içe işleyen bir şifa meyvesidir.

Doğa, en etkili şifa kaynaklarını çoğu zaman en sade ve gösterişsiz formlarda sunar. Ormanların serin gölgelerinde, dağların eteklerinde sessizce yetişen, kimi zaman farkına bile varmadığımız bu bitkiler, aslında sağlığımız için büyük birer hazine taşır. İşte bu yazıda, adını sık duymasak da etkisiyle şaşırtan, bilim dünyasının da dikkatini çeken böyle bir meyveyi yakından tanıyacağız. Renkleriyle göz alan, içerdiği bileşenlerle bedeni onaran bu doğa mucizesi, modern beslenme dünyasında hak ettiği yeri yavaş yavaş almaya başlıyor.

Bugün sizlere ismi pek duyulmamış ama faydalarıyla kendini kolayca unutturmayacak bir meyveden bahsetmek istiyorum: Aronya. Belki ilk kez okuyorsunuz, belki de adını bir yerlerde duydunuz ama henüz tanışmadınız. Oysa bu koyu mor renkli küçük meyve, doğanın sessizce sunduğu büyük bir armağan.

Bazı bitkiler vardır ki, kokusuyla geçmişi hatırlatır, şifasıyla bugünü iyileştirir. Anadolu topraklarında yüzyıllardır bilinen, kimi zaman unutulmaya yüz tutsa da halk hekimliğinde hâlâ kendine yer bulan bir kökten söz edeceğiz bugün. Öksürüğe, balgama, bronşlara çare olduğu söylenen; soluğa ferahlık, ciğere nefes getirdiğine inanılan bir kök bu. Adını duyan az, şifasını bilen daha az.

Arkadaşım Cüneyt Kaptan’ın isteğiyle bugün ananası yazmak istiyorum. Kesildiğinde kokusu etrafa yayılan, altın sarısı rengiyle içimizi ısıtan bir meyve… Kimileri için sadece tatlı, kimileri içinse ekşi, kimileri için de dondurmaların yanında süs… Oysa ananas, tatlı asidin içinde sakladığı gerçek bir şifa meyvesidir.

Son zamanlarda doğaya dönüş ve sağlıklı beslenme arayışı, pek çok kişiyi yeniden mutfağımızdaki geleneksel ama kıymeti unutulmuş bitkileri keşfetmeye yöneltti. Rafine gıdaların gölgesinde kalan bazı sebzeler var ki, adeta sağlık deposu olmalarına rağmen hak ettikleri ilgiyi göremiyorlar. İşte kuşkonmaz da onlardan biri.